รายงานวิจัยฉบับสมบูรณ์ โครงการวิจัย การศึกษาลักษณะทางเภสัชเวทและฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาของฮางเย็น

Abstract

โรคเบาหวานเป็นหนึ่งในโรคเรื้อรังที่ไม่ติดต่อที่ทำให้มีอัตราผู้ป่วยและเสียชีวิตสูงสุด ในปัจจุบันแนวโน้มการเกิดโรคเบาหวานในประเทศไทยเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง เกิดการสูญเสียค่าใช้จ่ายในการรักษาเป็นจำนวนมาก ทำให้มีการเลือกใช้สมุนไพรเป็นทางเลือกในการรักษาเพิ่มมากขึ้น ซึ่งในทางเหนือของประเทศไทยมีพืชชนิดหนึ่งคือ “ฮางเย็น” หรือ “รางเย็น” ชื่อวิทยาศาสตร์ Millettia kityana Craib วงศ์ Fabaceae ข้อมูลจากหมอพื้นบ้านพบว่ามีการใช้ในผู้ป่วยที่เป็นโรคเบาหวาน ทำให้ระดับน้ำตาลในเลือดดีขึ้น แต่ยังขาดข้อมูลทั่วไปทางพฤกษศาสตร์และเภสัชเวทของพืชชนิดนี้ งานวิจัยนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาลักษณะทางพฤกษศาสตร์และลักษณะทางเภสัชเวท พบว่าลักษณะทั่วไปเป็นไม้เถาเนื้อแข็ง เปลือกเถาด้านนอกสีน้ำตาล มีร่องลึกตามยาว เปลือกในสีชมพูอมแดง เนื้อไม้สีขาวอมเหลือง น้ำยางสีแดง เนื้อเยื่อประกอบด้วยชั้นเปลือกต้นที่มีเนื้อเยื่อคอร์ก ชั้นคอร์เทกซ์ที่ประกอบด้วยเนื้อเยื่อพาเรนไคมาและสเคลอรีด ชั้นแก่นไม้ประกอบด้วยเนื้อเยื่อลำเลียงน้ำที่มีเวสเซลขนาดใหญ่ ส่วนผงยาของฮางเย็นพบเนื้อเยื่อของคอร์ก สเคลอรีด ท่อลำเลียงน้ำแบบรูที่มีขอบหนา ผลึกรูปปริซึม และเม็ดแป้งขนาดเล็ก การศึกษาทางเภสัชเวทตามหัวข้อใน Thai Herbal Pharmacopoeia โดยเก็บตัวอย่างฮางเย็นจากแหล่งธรรมชาติ 3 แหล่ง ได้แก่ จังหวัดน่าน เชียงราย และเชียงใหม่ ซึ่งได้ผลดังนี้ foreign matter, loss on drying, total ash, acid-insoluble ash, ethanol-soluble extractive และ water-soluble extractive มีค่าเท่ากับ 0.027 ± 0.02 %w/w, 4.25 ± 0.09 %w/w, 6.47 ± 0.14 %w/w, 2.33 ± 0.50 %w/w, 3.56 ± 0.70 %w/w และ 6.70 ± 1.24 %w/w ตามลำดับ การทดสอบเบื้องต้นทางพฤกษเคมีพบสารกลุ่ม alkaloid, tannin, saponin และ flavonoid ผลการยับยั้งอนุมูลอิสระของสารสกัดฮางเย็นที่ทำการสกัดด้วยน้ำและเอทานอลด้วยวิธี ABTS assay พบว่ามีค่า IC50 เท่ากับ 21.06 ± 0.54 และ 11.64 ± 0.54 μg/mL ตามลำดับ และค่า IC50 ของสารสกัดฮางเย็นที่ทำการสกัดด้วยน้ำและเอทานอลด้วยวิธี FRAP assay พบว่ามีค่า IC50 เท่ากับ 17.79 ± 5.80 และ 17.70 ± 4.97 μg/mL ตามลำดับ และเมื่อทำการเปรียบเทียบผลในการต้านอนุมูลอิสระเทียบกับสารมาตรฐาน Trolox พบว่าสารสกัดฮางเย็นด้วยน้ำและเอทานอลมีค่า TEAC เท่ากับ 164.90 ± 7.14 และ 298.25 ± 7.72 ตามลำดับ เมื่อทำการทดสอบด้วยวิธี ABTS assay และมีค่า TEAC เท่ากับ 65.66 ± 6.91 และ 68.37 ± 7.05 ตามลำดับ เมื่อทำการทดสอบด้วยวิธี FRAP assay ผลการทดสอบการชะลอวัยของสารสกัดฮางเย็นที่ทำการสกัดด้วยน้ำและเอทานอล พบว่ามีคุณสมบัติในการชะลอวัยด้วยการยับยั้งการทำงานของเอนไซม์ collagenase, elastase, hyaluronidase และ tyrosinase ที่ความเข้มข้นต่าง ๆ กัน โดยสารสกัดด้วยน้ำมีค่า IC50 อยู่ระหว่าง 26.28 - 291.87 μg/mL และสารสกัดด้วยเอทานอลมีค่า IC50 อยู่ระหว่าง 18.79 – 128.60 μg/mL