รายงานวิจัยฉบับสมบูรณ์ โครงการวิจัย แนวทางการออกแบบและกิจกรรมการเรียนรู้สำหรับพื้นที่มรดกวัฒนธรรมที่มีชีวิต : กรณีศึกษาคานเรือศรีเจริญ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

Abstract

งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาและพัฒนาแนวทางการพัฒนาพื้นที่และการออกแบบสถาปัตยกรรมในพื้นที่คานเรือศรีเจริญ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ให้เป็นพื้นที่เรียนรู้มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมที่มีชีวิต ภายใต้กรอบแนวคิดมรดกวัฒนธรรมที่มีชีวิต เมืองแห่งการเรียนรู้ และการพัฒนาอย่างยั่งยืน โดยมุ่งทำความเข้าใจบทบาทของพื้นที่และกระบวนการเรียนรู้เชิงประสบการณ์ในการธำรงอยู่และการถ่ายทอดภูมิปัญญาการต่อเรือไม้แบบดั้งเดิมในบริบทเมืองร่วมสมัย การวิจัยใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพแบบวิจัยเชิงปฏิบัติการโดยใช้การออกแบบเป็นฐาน (Participatory Action Research และ Research by Design) ประกอบด้วยการทบทวนวรรณกรรม การสำรวจภาคสนาม การสังเกต การสัมภาษณ์เชิงลึก และการทดลองกิจกรรมการเรียนรู้เชิงศิลปะและเชิงประสบการณ์ในพื้นที่จริง ข้อมูลที่ได้ถูกนำมาวิเคราะห์และสังเคราะห์เพื่อทำความเข้าใจองค์ประกอบของภูมิปัญญาการต่อเรือไม้ในฐานะทรัพยากรการเรียนรู้ บทบาทของกระบวนการเรียนรู้เชิงประสบการณ์ และศักยภาพของพื้นที่และสถาปัตยกรรมในการสนับสนุนการเรียนรู้ตลอดชีวิต ผลการศึกษาพบว่า ภูมิปัญญาการต่อเรือไม้ของคานเรือศรีเจริญมีลักษณะเป็นองค์ความรู้เชิงกระบวนการและเชิงนามธรรม ซึ่งฝังตัวอยู่ในกิจกรรมการทำงาน วัสดุ เครื่องมือ แรงงาน และสภาพแวดล้อมทางกายภาพ การถ่ายทอดองค์ความรู้ดังกล่าวเกิดขึ้นได้อย่างมีประสิทธิภาพ เมื่อผู้เรียนสามารถเข้าถึงประสบการณ์จริงผ่านการสังเกตและการมีส่วนร่วมโดยตรง งานวิจัยจึงเสนอให้ยกระดับบทบาทพื้นที่คานเรือศรีเจริญเป็น “โครงสร้างพื้นฐานการเรียนรู้” ที่เอื้อให้เกิดการเรียนรู้เชิงประสบการณ์ โดยไม่แยกพื้นที่เรียนรู้ออกจากพื้นที่ทำงานดั้งเดิม นอกจากนี้ ผลการทดลองกิจกรรมการเรียนรู้เชิงศิลปะแสดงให้เห็นว่า พื้นที่และกิจกรรมสามารถทำหน้าที่เป็นกลไกการผลิตองค์ความรู้และการสร้างความหมายร่วมเกี่ยวกับมรดกวัฒนธรรมที่มีชีวิตได้ ทั้งในมิติของการรับรู้ ความผูกพันเชิงอารมณ์ และจิตสำนึกด้านความรับผิดชอบต่อมรดกวัฒนธรรมในกลุ่มผู้เข้าร่วมที่หลากหลาย ในเชิงทฤษฎี งานวิจัยนี้มีส่วนช่วยขยายกรอบการศึกษามรดกวัฒนธรรมที่มีชีวิต โดยเน้นบทบาทของพื้นที่และสถาปัตยกรรมในฐานะองค์ประกอบเชิงรุกของกระบวนการเรียนรู้และการถ่ายทอดองค์ความรู้ ขณะเดียวกัน ในเชิงปฏิบัติ งานวิจัยเสนอแนวทางการพัฒนาพื้นที่มรดกที่ให้ความสำคัญกับการเรียนรู้ การมีส่วนร่วม และการใช้งานจริง มากกว่าการจัดแสดงหรือการพัฒนาเชิงการท่องเที่ยวเพียงอย่างเดียว ผลการศึกษาสามารถนำไปใช้เป็นต้นแบบในการพัฒนาพื้นที่มรดกวัฒนธรรมที่มีชีวิตในบริบทเมืองแห่งการเรียนรู้และการพัฒนาอย่างยั่งยืนในพื้นที่อื่นต่อไป